Bệnh sốt rét, gây ra các trận sốt có thể dẫn đến tử vong, là một căn bệnh ký sinh trùng phổ biến nhất thế giới. Căn bệnh này là do một loại ký sinh trùng mang tên Plasmodium, chủ yếu được muỗi anophen làm trung gian truyền đi. Sốt rét là mối quan ngại hàng đầu của nền y tế của 90 quốc gia, bệnh sốt rét đe dọa tính mạng của khoảng từ hơn 2 tỷ đến hơn 3 tỷ người tại 107 nước (tùy theo cách tính).

Theo thống kê của Liên Hiệp Quốc, năm 2008 trên thế giới có 243 triệu người mắc bệnh sốt rét, trong đó có khoảng 86.300 trường hợp tử vong. 90% số tử vong xảy ra tại khu vực phía nam sa mạc Sahara (Châu Phi). Người ta tính ra, cứ 30 giây tại Châu Phi lại có một em nhỏ tử vong vì sốt rét. Bộ phận dân cư dễ bị ảnh hưởng nhất là phụ nữ có thai, trẻ sơ sinh, trẻ dưới 5 tuổi, và đặc biệt là nhóm người nghèo. Riêng đối với Châu Phi, ngoài thiệt hại về nhân mạng, bệnh sốt rét còn gây thiệt hại vật chất hàng năm khoảng 12 tỷ đô la, do việc nghỉ ốm và các chi phí cá nhân để chữa bệnh. Theo ước tính, chi phí cá nhân cho việc chăm chữa chiếm hơn một nửa ngân sách của gia đình. Một nước bị dịch sốt rét, phải chi phí đến 60% tổng ngân sách y tế cho việc đối phó với dịch.

Việt Nam được ghi nhận là trường hợp đẩy lùi bệnh sốt rét đứng đầu thế giới. Năm 2006, số ca nhiễm bệnh chỉ còn bằng 1/100 so với năm 1992. Tại Ethiopia, tỷ lệ tử vong của trẻ dưới 5 tuổi, trong cùng khoảng thời gian giảm hơn một nửa. Tại Brazil, số ca tử vong giảm 60% vào năm 1996 so với năm 1986. Kể từ năm 2000 đến nay, chống sốt rét, một trong các nội dung chủ yếu của mục tiêu thiên niên kỷ thứ 6 của cộng đồng quốc tế, đã được quan tâm đặc biệt. Trong thập niên qua, số người tử vong vì sốt rét trên toàn cầu đã giảm đi gần 40%, có nghĩa là tương đương với hơn 1 triệu người được cứu sống, như khẳng định của tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki-moon.

Thiếu tài trợ : trở ngại hàng đầu

Trên thực tế, trong thời gian này số lượng người mắc bệnh đã giảm đi rất một cách hết sức ấn tượng, tuy nhiên, việc thiếu tiền tài trợ và sự kháng cự của muỗi và ký sinh trùng sốt rét đối với thuốc là các thách thức chủ yếu hiện nay đối với cuộc chiến chống sốt rét.

Sau đây là ý kiến của bác sĩ Eric Mouzin, chuyên khoa dịch tễ học, làm việc cho mạng lưới toàn cầu chống sốt rét (Partenariat Roll Back Malaria) về những bước tiến cũng như các thách thức trong lĩnh vực này :

« Năm 2003, các nhà tài trợ quốc tế đã đóng góp 100 triệu đô la. Năm 2010, số tiền này đã tăng lên 1 tỷ rưỡi đô la. Như vậy, đóng góp quốc tế dành cho các hoạt động phòng chống bệnh sốt rét đã tăng lên gấp 15 lần.

Một số nước như Senegal, Rwanda, Tanzania hay Zambia, đã tham gia hết sức tích cực. Đầu tư quốc tế tăng mạnh, đặc biệt là việc đào tạo giới chuyên môn, số lượng các nhân viên y tế tham gia vào cuộc chiến chống sốt rét cũng tăng lên.

Tuy nhiên, những nỗ lực cho đến nay vẫn còn không đủ trong việc đẩy mạnh cuộc chiến này trên quy mô lục địa, đặc biệt liên quan đến các nước có diện tích rộng như Nigeria hay Cộng hòa Dân chủ Conggo. Cần phải có rất nhiều đầu tư và nỗ lực với các quốc gia lớn như vậy. Chúng tôi hy vọng rằng, từ nay đến năm 2015, sẽ có thể huy động thêm nhiều nguồn lực trong cuộc chiến chống sốt rét trên quy mô lớn. »

Bác sĩ Eric Mouzin phân biệt hai thách thức chủ yếu, về tài chính và về mặt chuyên môn, mà theo ông vấn đề thiếu nguồn đầu tư là trở ngại số một :

"Trong những năm trước mắt, các thách thức lớn nhất đối với chúng tôi là không đủ nguồn tài chính và nhân lực để triển khai các biện pháp trong cuộc chiến chống sốt rét. Hiện nay, chúng ta đã có một chiến lược hiệu quả, cho phép giảm được số lượng người bị mắc bệnh và số lượng tử vong. Nguy cơ lớn nhất là không có khả năng triển khai chiến lược này ở quy mô toàn Châu Phi, do những khó khăn trong tình hình kinh tế toàn cầu hiện tại. Đây chính là nỗi lo ngại lớn nhất của chúng tôi.

Bên cạnh đó, những nguy cơ ít quan trọng hơn là các biện pháp hiện đang được sử dụng hiệu quả có thể bị mất hiệu lực. Chúng tôi lo ngại rằng, sẽ có những kháng cự từ phía nguồn bệnh. Điều này đã xảy ra tại khu vực Đông Nam Á. Tại vùng châu thổ sông Mê Kông, đã có một số đề kháng đối với thuốc Artermisinin và các phối hợp của thuốc này. Hiện tại việc kháng thuốc chỉ xảy ra ở một số khu vực hẹp. Chúng tôi hy vọng rằng việc kháng thuốc này sẽ được ngăn chặn, với một hệ thống theo dõi và kiểm tra tốt, kể cả đối với trường hợp muỗi truyền bệnh sốt rét kháng cự lại các thuốc phun. Tuy nhiên, nguy cơ này chỉ đứng hàng thứ hai so với nguy cơ hàng đầu là việc không có đủ tiền tài trợ cho cuộc chiến chống sốt rét".

Sẽ có vắc xin vào năm 2015

Theo bác sĩ Christian Loucq, giám đốc bộ phận nghiên cứu về vắc xin phòng bệnh sốt rét thuộc chương trình nghiên cứu PATH (Program for Appropriate Technology in Health), trong tương lai gần, các đầu tư cần được tập trung cho việc chế tạo vắc xin phòng bệnh. Vắc xin này đang ở trong giai đoạn thử nghiệm cuối cùng :

« Các nghiên cứu trước đây đã để lại cho chúng ta các công cụ mà chúng ta đang sử dụng hiện nay trong cuộc chiến chống sốt rét, như : màn ngâm thuốc chống muỗi, các loại thuốc, các phương pháp chẩn đoán nhanh, các chất diệt muỗi phun trong khu vực nhà ở, … và gần đây, nhờ các đầu tư lớn vào nghiên cứu, nhiều loại thuốc rất công hiệu đã được đưa ra thị trường. Nhưng chúng ta thấy rằng, sự kháng cự lại các hóa chất diệt muỗi tăng lên, sự kháng cự lại các thuốc tốt nhất cũng tăng lên.

Tất cả chúng ta đều hiểu rằng, cần phải đầu tư nhiều hơn vào nghiên cứu để chuẩn bị các công cụ chống sốt rét trong tương lai, và các vắc xin là một trong các công cụ. Hiện tại, có một loại vắc xin đang trong giai đoạn hoàn thiện. Vắc xin này có hiệu quả từ 40-50%. Nếu mọi việc suôn sẻ, tổ chức Y tế Thế giới sẽ có thể đặt hàng loại vắc xin này vào năm 2015. Chúng tôi đang tập trung vào các nghiên cứu để tạo ra các sản phẩm có hiệu quả cao hơn. Quá trình nghiên cứu này đòi hỏi thêm các đầu tư. »

Mặt trái của thành công : người mất kháng nguyên, ký sinh trùng kháng thuốc

Điểm lại những biện pháp đã dẫn đến thành quả lớn hiện nay trong việc hạn chế sự lây lan của bệnh sốt rét, bác sĩ Jean-François Trape, giám đốc nghiên cứu, thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển Pháp, chỉ ra khó khăn mới phát sinh:

« Một mặt nhờ ở việc đưa vào các loại thuốc mới trên cơ sở các dẫn xuất của chất Artermisinin. Tiếp theo đó, các thuốc hết sức hiệu quả này lại được kết hợp với việc phân phối một cách rộng rãi các màn ngâm tẩm các hóa chất chống muỗi. Việc áp dụng phối hợp hai biện pháp hết sức hiệu quả này đã khiến cho căn bệnh sốt rét được giảm rất mạnh, ngoài trí tưởng tượng của nhiều người.

Tại các nước như Senegal, số người nhiễm bệnh sốt rét giảm tới 80%. Tuy nhiên, mặt trái của xu thế tích cực này, là việc một số trẻ em cũng như người lớn bị mất khả năng đề kháng đối với ký sinh trùng sốt rét, vì ít bị muỗi đốt hơn nhiều so với trước đây. Bắt đầu từ năm ngoái, kết hợp với việc khả năng đề kháng đối với ký sinh trùng sốt rét ở người giảm đi là : muỗi tăng khả năng đề kháng với các hóa chất chống muỗi được dùng để ngâm màn ».

Điều trị sốt rét tại Việt Nam: lơi lỏng trong vài năm gần đây 

Tại Việt Nam, theo báo chí trong nước, trong thời gian gần đây, Bộ Y tế Việt Nam ghi nhận đối với khoảng 13-14% bệnh nhân sốt rét, ký sinh trùng Plasmodium falciparum (loại ký sinh trùng gây sốt rét chủ yếu hiện nay) kháng lại thuốc. Đây là một thực tế đáng lo ngại, vì vẫn còn hơn 15 triệu người đang cư trú trong vùng có khả năng bị sốt rét. Mặc dù giảm đáng kể so với năm 2006, năm 2010 vẫn có đến hơn 50.000 người bị sốt rét, trong đó có 21 người tử vong.

Tại Sài Gòn, thành phố lớn nhất nước, trong mùa hè vừa qua, có sự xuất hiện của nhiều trường hợp sốt rét ngay tại vùng ngoại ô. Bệnh đã gây thành dịch nhỏ tại một số khu vực rất ít bị ảnh hưởng khác như tỉnh Long An (Nam Bộ). Sở dĩ tại Việt Nam vẫn còn nhiều người bị mắc bệnh, theo một giới chức y tế là do việc phun thuốc diệt muỗi và sử dụng màn ngâm thuốc chống muỗi đã bị bỏ lơi trong mấy năm trở lại đây. Bên cạnh đó, theo một số nghiên cứu kiểm tra, một điều đáng lo ngại là tới gần một phần hai số người được điều trị không đúng theo phác đồ quy định.

Một điểm mới nữa là cơ cấu ký sinh trùng sốt rét tại Việt Nam cũng đang thay đổi, đòi hỏi các điều trị thích ứng. Loại Plasmodium falciparum là chủ yếu trước đây, nay vẫn là loại chủ yếu, nhưng được thay thế dần bằng loại Plasmodium vivax, tăng lên tới gần 40% tổng số các trường hợp, theo điều tra. Đây cũng là một yếu tố khiến việc điều trị không theo đúng phác đồ, do bị chẩn đoán sai.

Xuất hiệt một ký sinh trùng mới đặc biệt nguy hiểm

Một số nghiên cứu quốc tế cũng ghi nhận sự phổ biến của loại virus mới này ở các cư dân, vốn từ trước đến nay miễn nhiễm, như Madagascar. Theo bà Odile Puijalon, giám đốc trung tâm ký sinh trùng học, thuộc Viện Pasteur (Pháp), cần phải chuẩn bị các biện pháp đề phòng và chữa trị ở các cư dân thuộc nhóm máu Duffy âm tính, ở châu Phi, là nhóm cư dân được coi là miễn nhiễm với Plasmodium vivax.

Bên cạnh đó, một loại ký sinh trùng nguy hiểm hàng đầu, ngang với Plasmodium falciparum – là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong số các ký sinh trùng gây sốt rét, cũng mới được phát hiện tại Malaysia trong mấy năm gần đây. Ký sinh trùng này mang tên Plasmodium knowlesi.

Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí y học Anh Clinical Infectious Diseases, ký sinh trùng này có bắt nguồn từ một số loài linh trưởng sống tại các vùng rừng nhiệt đới Đông Nam Á. Về nguồn gốc gây bệnh xa xôi của các ký sinh trùng gây sốt rét, một số nghiên cứu trên ADN dẫn một số nhà khoa học thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển của Pháp (IRD) đến kết luận rằng, loài đười ươi chính là nơi xuất hiện các mầm mống ký sinh trùng sốt rét, từ đó lan sang loài người, khi hai nhóm này tiếp xúc với nhau.

Hy vọng mục tiêu 2015 hội đủ điều kiện

Những nghiên cứu về nguồn gốc và cơ chế lan truyền, biến hóa của các ký sinh trùng sốt rét tiếp tục đặt ra những thách thức. Kết quả của các nghiên cứu trong những lĩnh vực này hoặc gián tiếp, hoặc trực tiếp giúp cho giới y tế có thể đưa ra được các biện pháp đối đầu một cách hiệu quả hơn với căn bệnh truyền nhiễm ký sinh trùng số một thế giới này. Hy vọng mục tiêu ngăn chặn triệt để bệnh sốt rét vào năm 2015 sẽ hội đủ các điều kiện để trở thành một thực tế ngoạn mục, như điều đã xảy ra tại nhiều khu vực trên hành tinh này trong hai thập niên qua.